In de praktijk verwijzen offerte en offertebevestiging zelden naar dezelfde algemene voorwaarden: een hoofdaannemer zal zich op zijn algemene voorwaarden beroepen, de onderaannemer desgevallend op de zijne. Hetzelfde verhaal bij een koop-verkoop en andere soorten van overeenkomsten.
Sinds de inwerkingtreding van boek 5 van het Burgerlijk Wetboek heeft de wetgever dit conflict beslecht. Artikel 5.23 huldigt de zogenaamde “knock-out”-regel: de overeenkomst komt tot stand, maar onverenigbare bedingen sluiten elkaar over en weer uit.
1. De tegenwerpelijkheid van algemene voorwaarden
Artikel 5.23, eerste lid, van het Burgerlijk Wetboek maakt de opname van de algemene voorwaarden van een partij in de overeenkomst afhankelijk van twee vereisten: de andere partij moet er daadwerkelijk kennis van hebben gehad of, minstens, de mogelijkheid hebben gehad er daadwerkelijk kennis van te nemen, en zij moet ze hebben aanvaard.
Hieruit vloeien verschillende praktische gevolgen voort:
- een verwijzing naar voorwaarden die de klant enkel op aanvraag kan verkrijgen, of elders moet raadplegen, volstaat in de regel meer niet om ze hem tegenwerpelijk te maken;
- in een langdurige handelsrelatie, waarin stelselmatig naar dezelfde voorwaarden werd verwezen, kan een verwijzing daarentegen wel volstaan;
- onderhandelde voorwaarden gaan boven algemene voorwaarden (art. 5.23, tweede lid);
- voorwaarden die voor het eerst op de keerzijde van de factuur worden vermeld, komen in de regel te laat: de overeenkomst is dan reeds gesloten.
De factuur is daarmee niet zonder gevolgen. Volgens artikel 8.11, § 4, van het Burgerlijk Wetboek levert een factuur die door een onderneming werd aanvaard of niet binnen een redelijke termijn werd betwist, behoudens tegenbewijs, bewijs op tegen die onderneming van de aangevoerde rechtshandeling. Het gaat om een weerlegbaar vermoeden: wie niet reageert op een factuur met een strafbeding of een bevoegdheidsbeding dat niet strookt met de gemaakte afspraak, kan dat beding dus tegengeworpen krijgen.
2. De knock-out-regel
Wanneer een offerte en de aanvaarding ervan naar verschillende algemene voorwaarden verwijzen, bepaalt artikel 5.23, derde lid B.W. dat de overeenkomst niettemin tot stand komt; elke stel van algemene voorwaarden maakt dan deel uit van de overeenkomst, met uitzondering van de onverenigbare bedingen.
Bedingen die elkaar tegenspreken vallen dus weg en worden vervangen door het aanvullend recht, terwijl de verenigbare bedingen blijven gelden. Vóór de hervorming aarzelde de rechtspraak tussen verschillende benaderingen (voorrang voor de eerste voorwaarden, voor de laatste, of wederzijdse uitschakeling).
De wet heeft die onzekerheid weggenomen voor overeenkomsten gesloten vanaf 1 januari 2023; oudere overeenkomsten, met inbegrip van latere aanhangsels, blijven in beginsel onder het oude recht vallen, tenzij de partijen overeenkomen boek 5 toe te passen.
Een beding dat de voorwaarden van de verkoper “voorrang” geeft op die van de koper, verandert trouwens niets aan het voorgaande.
3. De enige uitweg: de uitdrukkelijke verklaring
Artikel 5.23, vierde lid B.W., voorziet in een afwijking: de overeenkomst komt niet tot stand indien een partij vooraf of zonder onverantwoorde vertraging na de ontvangst van de aanvaarding uitdrukkelijk, en niet via algemene voorwaarden, aangeeft dat zij niet door zulke overeenkomst gebonden wil zijn.
De verklaring moet dus los staan van de algemene voorwaarden: een stijlclausule volstaat niet, en zij moet zonder verwijl worden gedaan.
Dit wapen snijdt echter aan twee kanten. Het ontbreken van een overeenkomst belet de partijen niet om met de uitvoering te beginnen; reeds geleverde prestaties zullen dan op andere wijze ongedaan moeten worden gemaakt, met een rechtsonzekerheid die weinig ondernemingen zoeken.
4. Wat de onderneming dreigt te verliezen
Wanneer het beding uit de algemene voorwaarden aldus wegvalt, geldt het gemeen recht. Concreet kan dit betekenen:
- zonder strafbeding of forfaitaire schadevergoeding moet de verkoper zich tevredenstellen met de wettelijke verwijlinteresten en elke bijkomende schade bewijzen;
- zonder eigendomsvoorbehoud dreigt hij bij faillissement van zijn klant slechts een concurrent schuldeiser te zijn en de geleverde goederen niet meer te kunnen opeisen;
- zonder bevoegdheidsbeding wijzen de regels van het Gerechtelijk Wetboek de bevoegde rechtbank aan, soms ver van zijn zetel;
- zonder beperking van aansprakelijkheid is hij in beginsel gehouden tot volledige vergoeding van de schade.
De bedingen die blijven gelden, blijven bovendien onderworpen aan de toetsing van de regels inzake onrechtmatige bedingen tussen ondernemingen (artikelen VI.91/3 tot VI.91/5 van het Wetboek Economisch Recht), die bedingen sanctioneert die een kennelijk onevenwicht tussen de rechten en plichten van de partijen creëren.
5. Reflexen vóór het versturen van een offerte
De strijd om de algemene voorwaarden wordt voorbereid vóór het geschil. Verschillende acties of overwegingen dringen zich op:
- De algemene voorwaarden in de offerte zelf vermelden en ze er effectief aan toevoegen; bij een elektronische offerte voorzien in een uitdrukkelijke aanvaarding (aanvinkvakje);
- De essentiële bedingen opnemen in de tekst van de offerte of in bijzondere voorwaarden, of ze zelfs onderhandelen, aangezien onderhandelde voorwaarden voorrang hebben;
- Schriftelijk reageren op de orderbevestiging zodra de klant naar zijn eigen voorwaarden verwijst;
- Wil men niet contracteren op basis van de voorwaarden van de andere partij, dat uitdrukkelijk verklaren, buiten de algemene voorwaarden en zonder verwijl;
- Elke factuur of elk beding dat niet overeenstemt met de gemaakte afspraak onverwijld en schriftelijk betwisten;
- Algemene voorwaarden en offerteproces vooraf laten nakijken.
Dankzij een voortdurend bijgewerkte expertise volgens de ontwikkelingen in wetgeving en rechtspraktijk, staat Vanbelle Law Boutique ondernemingen bij in het opstellen en nakijken van hun algemene voorwaarden en offertes, en in de verdediging van hun belangen bij contractuele geschillen voor de rechtbank.
