15/11/26

Commerciële overeenkomsten opnieuw onderhandelen nadat ze zijn gesloten? Kan het en hoe het contractuele evenwicht bewaren bij onvoorziene economische omstandigheden?

Stijgende productiekosten, verstoringen van de toeleveringsketen, geopolitieke spanningen of hogere grondstofprijzen: ondernemingen opereren in een economische omgeving waarin de voorwaarden voor de uitvoering van contracten snel kunnen veranderen. In het licht van dergelijke onzekerheden vormt contractuele heronderhandeling een strategisch instrument voor risicobeheer. Het is daarbij wel belangrijk de juridische voorwaarden en beperkingen ervan te kennen.

‍

Inleiding

De stabiliteit van commerciële relaties berust traditioneel op een fundamenteel beginsel: een rechtsgeldig gesloten overeenkomst bindt de partijen. In principe moet elke partij dan ook de verbintenissen nakomen die zij is aangegaan, zelfs wanneer de uitvoering ervan economisch minder voordelig is geworden.

In een context die wordt gekenmerkt door volatiele markten, problemen met de bevoorrading en snel veranderende kosten, kan een strikte handhaving van de oorspronkelijk onderhandelde voorwaarden de rendabiliteit van een transactie echter onder druk zetten of zelfs een commerciële relatie op lange termijn ernstig in gevaar brengen.

Voor ondernemingen is de vraag dan ook niet langer alleen hoe een contract moet worden uitgevoerd, maar ook in welke omstandigheden en op welke manier de voorwaarden ervan kunnen worden aangepast.

Binnen het Belgische recht heeft deze problematiek bijzondere relevantie gekregen sinds de inwerkingtreding van Boek 5 van het Burgerlijk Wetboek op 1 januari 2023. Artikel 5.74 voorziet onder meer in een mechanisme waarmee een partij de heronderhandeling van een overeenkomst kan verzoeken wanneer een wijziging van omstandigheden aan bepaalde voorwaarden voldoet.

Kan contractuele heronderhandeling bijgevolg een doeltreffend instrument zijn om de commerciële belangen van ondernemingen te beschermen, en welke juridische mechanismen kunnen de toepassing ervan in goede banen leiden?

‍

1. Het uitgangspunt: de bindende kracht van de overeenkomst blijft de regel

1.1. Een verbintenis die niet eenzijdig kan worden gewijzigd

Artikel 5.69 van het Belgische Burgerlijk Wetboek bevestigt het beginsel dat een rechtsgeldig gesloten overeenkomst de partijen tot wet strekt.

Dit betekent dat economische moeilijkheden die zich na het sluiten van de overeenkomst voordoen, op zichzelf geen grond vormen om de overeengekomen verplichtingen naast zich neer te leggen. Een stijging van de grondstofprijzen, een daling van de marges of een terugval van de vraag rechtvaardigt dus niet automatisch een wijziging van de contractuele voorwaarden.

Artikel 5.70 van het Burgerlijk Wetboek bepaalt bovendien dat een overeenkomst alleen kan worden gewijzigd of beëindigd met wederzijdse toestemming van de partijen of om redenen die door de wet zijn toegestaan. Behoudens een toepasselijk contractueel of wettelijk mechanisme kan een onderneming haar contractuele partner dus niet eenzijdig een prijsverhoging, uitstel van een termijn of vermindering van de prestaties opleggen.

Deze regel heeft belangrijke commerciële gevolgen. Een onderneming die weigert haar verplichtingen onder de overeengekomen voorwaarden na te komen, louter omdat deze minder rendabel zijn geworden, stelt zich onder meer bloot aan een vordering tot nakoming of andere sancties wegens contractuele wanprestatie.

‍‍

1.2. Goede trouw als kader voor de uitvoering van de overeenkomst

Artikel 5.73 van het Burgerlijk Wetboek verplicht partijen om overeenkomsten te goeder trouw uit te voeren en verbiedt rechtsmisbruik.

Dit beginsel bepaalt hoe partijen zich bij de uitvoering van hun verbintenissen moeten gedragen. Het betekent evenwel niet dat een onderneming steeds verplicht is een verzoek tot heronderhandeling van haar contractuele partner te aanvaarden.

In de praktijk vereist de goede trouw dat rekening wordt gehouden met de concrete omstandigheden van de commerciële relatie, de toepasselijke contractuele bepalingen en het gedrag van de partijen. Op zichzelf verleent dit beginsel geen algemeen recht om een wijziging van de overeenkomst af te dwingen.

Er moet dus een onderscheid worden gemaakt tussen heronderhandeling waarmee de partijen vrijwillig instemmen en heronderhandeling die kan worden gevraagd op grond van een specifiek wettelijk mechanisme.

‍

2. Een wijziging van omstandigheden: een wettelijk mechanisme voor heronderhandeling

‍‍

2.1. De erkenning van de imprevisieleer in het Belgische recht

Artikel 5.74 van het Burgerlijk Wetboek voert een mechanisme in waarmee een partij de heronderhandeling van een overeenkomst kan verzoeken wanneer nieuwe omstandigheden de uitvoering ervan buitensporig bezwarend maken.

De bepaling handhaaft evenwel een essentieel beginsel: elke partij moet haar verplichtingen blijven nakomen, ook wanneer die duurder zijn geworden of wanneer de waarde van de tegenprestatie is gedaald.

De mogelijkheid om heronderhandeling te verzoeken vormt dus een strikt afgebakende uitzondering, en geen algemeen recht om elke economisch nadelig geworden overeenkomst te herzien.

‍

Om zich op dit mechanisme te kunnen beroepen, moeten vijf cumulatieve voorwaarden vervuld zijn:

  • De uitvoering is buitensporig bezwarend geworden: de wijziging moet de uitvoering zo zwaar maken dat deze redelijkerwijs niet langer kan worden verlangd. Een loutere daling van de rendabiliteit volstaat niet noodzakelijk.
  • De wijziging was onvoorzienbaar: de nieuwe omstandigheden konden redelijkerwijs niet worden voorzien op het ogenblik waarop de overeenkomst werd gesloten.
  • De wijziging is niet toerekenbaar aan de schuldenaar: overeenkomstig artikel 5.225 van het Burgerlijk Wetboek mag de wijziging niet toerekenbaar zijn aan de partij die de heronderhandeling verzoekt.
  • Het risico werd niet ten laste genomen: de verzoekende partij mag het betrokken risico niet op zich hebben genomen.
  • De mogelijkheid is niet wettelijk of contractueel uitgesloten: de wet of de overeenkomst mag deze mogelijkheid niet uitsluiten.

Deze voorwaarden vereisen een beoordeling van de concrete omstandigheden van elk geval. Het ontstaan van een economische crisis, een internationaal conflict of een verstoring van de bevoorrading volstaat op zichzelf dus niet om een verzoek op grond van artikel 5.74 te rechtvaardigen.

‍

2.2. Wat betekent dit voor commerciële contracten?

Neem het voorbeeld van een onderneming die zich ertoe verbindt gedurende meerdere jaren industriële onderdelen te leveren tegen een contractueel vastgelegde prijs.

Na een onvoorzienbare gebeurtenis stijgt de prijs van een essentiële grondstof aanzienlijk. De onderneming stelt vast dat de uitvoering van de overeenkomst een bijzonder zware economische last met zich meebrengt.

In dat geval kan zij overwegen om op grond van artikel 5.74 heronderhandeling te verzoeken, op voorwaarde dat zij kan aantonen dat aan de wettelijke voorwaarden is voldaan en dat zij het betrokken risico niet op zich heeft genomen.

Omgekeerd kan de mogelijkheid om zich op dit wettelijke mechanisme te beroepen in het gedrang komen wanneer de overeenkomst uitdrukkelijk bepaalt dat de leverancier de prijsschommelingen van die grondstof draagt, of wanneer de verandering redelijkerwijs voorzienbaar was bij het sluiten van de overeenkomst.

De analyse mag zich dus niet beperken tot de omvang van de kostenstijging. Ook de contractuele risicoverdeling, de voorzienbaarheid van de wijziging en de concrete gevolgen ervan voor de uitvoering van de verbintenis moeten worden onderzocht.

‍

3. Heronderhandeling: een proces dat juridisch moet worden omkaderd

3.1. Een verzoek tot heronderhandeling schorst de contractuele verplichtingen niet

Een van de belangrijkste kenmerken van artikel 5.74 is dat de contractuele verplichtingen tijdens de onderhandelingen van kracht blijven.

Met andere woorden: ook wanneer een partij meent te voldoen aan de wettelijke voorwaarden om een aanpassing van de overeenkomst te vragen, mag zij er niet van uitgaan dat haar verplichtingen automatisch worden opgeschort.

Een onderneming die leveringen stopzet, betaling weigert of haar tarieven eenzijdig wijzigt louter omdat zij een verzoek tot heronderhandeling heeft ingediend, stelt zich bijgevolg bloot aan juridische risico’s.

‍

Het is dan ook aangewezen het verzoek schriftelijk te formaliseren en daarin onder meer het volgende toe te lichten:

  • de ingeroepen nieuwe omstandigheden en de redenen waarom deze onvoorzienbaar waren;
  • de concrete gevolgen van die omstandigheden voor de uitvoering van de overeenkomst;
  • de financiële gegevens die aantonen dat de uitvoering buitensporig bezwarend is geworden;
  • de relevante contractuele bepalingen, met name inzake indexering, overmacht en risicoverdeling;
  • de voorgestelde aanpassingen en de redenen waarom deze het evenwicht van de commerciële relatie kunnen helpen bewaren.

Een dergelijke aanpak verduidelijkt de moeilijkheden en maakt het mogelijk de uitwisselingen tussen de partijen te documenteren.

‍

3.2. Welke aanpassingen zijn mogelijk?

Heronderhandeling hoeft niet noodzakelijk te leiden tot een prijsverhoging of het beëindigen van de commerciële relatie. Afhankelijk van de aard van de overeenkomst en de belangen van de partijen kunnen verschillende oplossingen worden overwogen, zoals:

  • Een prijsaanpassing: De partijen kunnen een prijsherziening overeenkomen, eventueel tijdelijk of beperkt tot duidelijk omschreven kosten.
  • Een aanpassing van de termijnen: Het uitstellen van bepaalde vervaldata of het wijzigen van het leveringsschema kan helpen om een tijdelijke bevoorradingsmoeilijkheid op te vangen.
  • Een andere risicoverdeling: De partijen kunnen overeenkomen bepaalde kostenstijgingen te delen, maximumbedragen voor verhogingen vast te leggen of drempels te bepalen die een herziening in werking doen treden.
  • Een wijziging van de uitvoeringsmodaliteiten: Het gebruik van alternatieve grondstoffen, de vervanging van een leverancier of de aanpassing van bestelde volumes kan eveneens worden overwogen, met inachtneming van de toepasselijke technische en reglementaire beperkingen.
  • Een onderhandelde beëindiging: Wanneer de voortzetting van de overeenkomst economisch niet langer haalbaar is, kunnen de partijen een minnelijke beëindiging nastreven en de financiële en operationele gevolgen ervan regelen.

Het doel bestaat erin een economisch houdbare oplossing voor beide partijen te vinden, in plaats van de volledige kost van de onvoorziene gebeurtenis op één partij af te wentelen.

‍

4. Moeilijkheden voorkomen bij het opstellen van de overeenkomst

Heronderhandeling mag niet pas aan bod komen wanneer de economische moeilijkheden zich daadwerkelijk voordoen. De oorspronkelijke opstelling van de overeenkomst is het eerste middel om geschillen te voorkomen.

‍

4.1. Een prijsherzieningsclausule opnemen

Bij langlopende overeenkomsten of overeenkomsten met opeenvolgende prestaties kan een prijsherzieningsclausule toelaten de prijs automatisch of periodiek aan te passen aan de evolutie van bepaalde parameters.

De clausule moet de betrokken indexen of kosten, de frequentie van de herziening, de berekeningswijze en, in voorkomend geval, de toepasselijke boven- of ondergrenzen bepalen.

Een onnauwkeurige formulering kan echter aanleiding geven tot interpretatieproblemen. Het is daarom essentieel de gekozen parameters objectief te omschrijven en vast te leggen hoe de evolutie ervan moet worden aangetoond.

‍

4.2. Een hardship-clausule opnemen

Een hardship-clausule organiseert de heronderhandeling wanneer nieuwe omstandigheden het economische evenwicht van de overeenkomst ingrijpend verstoren, zonder dat de uitvoering ervan noodzakelijk onmogelijk wordt.

De clausule kan onder meer bepalen:

  • welke gebeurtenissen een heronderhandeling kunnen doen ontstaan;
  • welke drempel voor kostenstijging of economisch onevenwicht vereist is;
  • welke informatie de verzoekende partij moet verstrekken;
  • welke termijnen voor de onderhandelingen gelden;
  • welke voorlopige maatregelen tijdens de besprekingen mogelijk zijn;
  • welke gevolgen verbonden zijn aan mislukte onderhandelingen, bijvoorbeeld bemiddeling, de aanstelling van een onafhankelijke deskundige of een ander mechanisme voor geschillenbeslechting.

Een dergelijke clausule maakt het mogelijk het mechanisme af te stemmen op de kenmerken van de betrokken activiteit. Ze mag evenwel niet worden verward met een overmachtsclausule: hardship heeft in de eerste plaats betrekking op buitensporige economische moeilijkheden, terwijl overmacht betrekking heeft op de onmogelijkheid om een verbintenis uit te voeren volgens de toepasselijke wet of overeenkomst.

‍

4.3. Overmachts- en beëindigingsclausules onderzoeken

Een zorgvuldig opgestelde overmachtsclausule kan de gedekte gebeurtenissen, de kennisgevingsverplichtingen, de maatregelen om de gevolgen te beperken en de gevolgen van een tijdelijke of definitieve verhindering omschrijven.

Niet elke kostenstijging of bevoorradingsmoeilijkheid mag echter als overmacht worden beschouwd. Naar Belgisch recht steunt artikel 5.226 van het Burgerlijk Wetboek met name op een verhindering van de uitvoering die niet toerekenbaar is aan de schuldenaar, waarbij rekening wordt gehouden met het onvoorzienbare en onvermijdbare karakter van het obstakel.

Ook beëindigingsclausules verdienen bijzondere aandacht. Ze moeten worden afgestemd op de toepasselijke opzegtermijnen, eventuele hersteltermijnen en de financiële gevolgen van een vroegtijdige beëindiging.

Tot slot moeten ondernemingen die internationaal actief zijn nagaan welk recht van toepassing is op de overeenkomst. De oplossingen uit het Belgische recht kunnen niet automatisch worden toegepast op alle overeenkomsten die door buitenlands recht worden beheerst.

‍

Conclusie

De heronderhandeling van commerciële contracten is een belangrijk instrument voor risicobeheer voor ondernemingen die worden geconfronteerd met onvoorziene economische veranderingen. Ze kan bijdragen tot het behoud van duurzame commerciële relaties, het beperken van verliezen en het vermijden van contractbreuken die voor beide partijen nadelig zijn.

Naar Belgisch recht biedt artikel 5.74 van het Burgerlijk Wetboek, onder strikte voorwaarden, de mogelijkheid om heronderhandeling te verzoeken wanneer onvoorzienbare omstandigheden de uitvoering buitensporig bezwarend maken. Dit mechanisme doet echter geen afbreuk aan de bindende kracht van de overeenkomst en geeft een partij niet het recht haar verbintenissen eenzijdig op te schorten.

Voor ondernemingen blijft een proactieve aanpak dan ook de beste bescherming: risico’s identificeren tijdens de initiële onderhandelingen, passende herzieningsmechanismen voorzien en eventuele moeilijkheden tijdens de uitvoering zorgvuldig documenteren.

Bij contractuele aangelegenheden betekent anticiperen op onvoorziene omstandigheden niet dat elke crisis kan worden voorspeld, maar wel dat juridisch wordt vastgelegd hoe ermee moet worden omgegaan.

Vanbelle Law Boutique begeleidt ondernemingen bij de onderhandeling, redactie, evaluatie en heronderhandeling van commerciële contracten, met als doel hun belangen te beschermen en hen juridisch bij te staan wanneer veranderende economische omstandigheden contractuele uitdagingen met zich meebrengen.
Contacteer ons

Omdat u uniek bent, verdient u maatwerk en een persoonlijke aanpak

Laten we samenwerken
Contact